Извор: Rosa Luxemburg, "Briefe aus dem Gefängnis", Verlag der Jugendinternationale, Berlin-Schöneberg, 1922; "Letters from Prison: by Rosa Luxemberg: with a portrait and a facsimile", Young International at Schönberg in Berlin, 1921–1923; "Pisma iz zatvora", "Zora", Zagreb, 1951.
Превод: Здравко Савески, од српскохрватски, англиски и германски јазик
Техничка обработка: Здравко Савески
Онлајн верзија: јуни 2025, април 2026
Вронке, 2 мај 1917 година
... Ако се сеќаваш, во април минатата година, ти се јавив на телефон во десет часот наутро веднаш да дојдете двајцата во Ботаничката градина и да го слушате со мене славејот што таму одржуваше редовен концерт. Се скривме во една густа грмушка и седевме на камењата покрај едно поточе со малку вода. Кога славејот престана да пее, одеднаш се слушна еден жален, еднообразен крик што звучеше нешто како „Глиглиглиглиглиглиглик!“ Јас кажав дека звучи како некоја мочуришна или водна птица, а Карл [Либкнехт] се согласи; но никогаш не дознавме точно за која птица станува збор. Само замисли, пред неколку дена рано наутро одеднаш го слушнав истиот крик тука некаде блиску и срцето ми чукаше од нетрпение конечно да дознаам која е тоа птица. Немав мир до денес кога дознав: не е водна птица, туку вртошијка, еден вид сив клукајдрвец. Таа е само малку поголема од врапчето, а го добила името од фактот дека, кога е во опасност, се обидува да ги исплаши непријателите со комични гестови и вртења на главата. Живее само од мравки, кои ги собира на својот леплив јазик, како мравојадот. Затоа Шпанците ја нарекуваат hormiguero – мравојадна птица. Патем, Морике [германски поет (1804-1875)] напиша многу убава шеговита песна за оваа птица, за која Хуго Волф [австриски композитор (1860-1903)] компонира музика. Се чувствувам како да сум добила подарок откако открив која е птицата со жален глас. Можеби треба да му пишеш и на Карл; тоа ќе го израдува.
Што читам? Главно природонаучни теми: географија на растенијата и географија на животните. Вчера читав за причината за намалувањето на песнопојни птици во Германија: токму ширењето на рационалното шумарство, градинарство и на земјоделството постепено ги уништува сите нивни природни услови за гнездење и исхрана: шупливи дрвја, пуста земја, грмушки, исушени лисја на тлото од градината. Многу ме болеше кога го прочитав тоа. Не ми е за губењето на песните за луѓето, туку сликата за тивката, незапирлива смрт на овие мали беспомошни суштества ме здоболи толку многу што морав да се расплачам. Ме потсети на една руска книга од проф. Зибер за пропаста на црвенокошците во Северна Америка, што ја прочитав во Цирих: тие исто така, чекор по чекор, се протерувани од нивната земја од страна на цивилизираните луѓе и се препуштени на тивка, сурова пропаст.
Но, сигурно мора да сум болна штом сега сè ме потресува толку длабоко. Или, знаеш? Понекогаш имам чувство дека не сум баш човек, туку некоја птица или некое друго животно во човечка форма; во себе, многу повеќе се чувствувам како да сум дома во една мала градина како оваа, или на поле среде бумбари и трева, отколку – на некоја партиска конференција. Можам тебе да ти го кажам сето ова: ти нема веднаш да се посомневаш во предавство на социјализмот. Знаеш, јас сепак се надевам дека ќе умрам на мојот пост: во улична борба или во затвор. Но, длабоко во себе јас повеќе им припаѓам на моите сипки отколку на „другарите“. И не зашто, како толку многу внатрешно банкротирани политичари, наоѓам прибежиште, одмор во природата. Напротив, и во природата на секој чекор наидувам на толку многу суровост, поради што многу страдам. Само замисли, на пример, дека следново мало искуство никогаш не ми излегува од главата. Минатата пролет, се враќав дома од прошетка по полињата по мојата тивка, празна улица, кога забележав една мала, темна точка на земјата. Се наведнав и видов безгласна тажна игра: еден бумбар-лепешкар лежеше на грб, беспомошно борејќи се со нозете, додека цел рој ситни мравки се роеја врз него и – го јадеа жив! Се стресов, го извадив марамчето и почнав да ги бркам бруталните ѕверови. Но тие беа толку смели и тврдоглави што морав да водам долга битка со нив, и кога конечно го ослободив кутриот страдалник и го положив подалеку во тревата, две од неговите нозе веќе беа изгризани... Побегнав со мачно чувство дека на крајот сум му направила многу сомнителна услуга.
Сега навечер самракот трае прилично долго. Колку многу го сакам овој час! Во Суденде [во Берлин] имав многу косови; тука не можам да видам и слушам ниту еден. Цела зима хранев еден пар, а сега исчезнаа. Во Суденде во ова време навечер шетав горе-долу по улицата; толку е убаво кога, при последната виолетова светлина на денот, розовите гасни пламени одеднаш затреперуваа на фенерите, при што изгледаа толку чудно во самракот, како самите да се по малку засрамени. Потоа нејасно се гледаше фигура што брзо се движи по улицата, можеби некоја задоцнета слугинка што брза да донесе нешто од пекарот или од продавницата за храна пред да затворат. Децата на чевларот, што ми се пријатели, си играа на улицата по мрак сè додека од аголот не ги повикаа со гласен повик дома. Во овој час, секогаш имаше по некој кос што не можеше да најде мир и одеднаш, врескајќи или брборејќи како палаво дете, ќе се разбудеше и бучно ќе прелеташе од дрво на дрво. А јас стоев таму на средина од улицата, броејќи ги првите ѕвезди и не сакајќи да се вратам дома од пријатниот воздух и самракот, во кој денот и ноќта толку кротко се прегрнуваа.
Соњуша, наскоро ќе ти пишам повторно. Биди мирна и весела, сè ќе биде во ред, исто така и со Карл. Збогум до следното писмо.
Те прегрнувам.
Твоја Роза.
Бреслау, средината на декември 1917 година
... Помина една година откако Карл е затворен во Лукау. Често размислував за тоа овој месец, а точно пред една година бевте тука со мене во Вронке и ми ја подаривте таа прекрасна елка... Оваа година организирав да ми донесат една, но ми дадоа навистина трошна, со гранки што недостасуваа – не може да се спореди со минатогодишната. Не знам како ќе ги закачам на неа осумте свеќички што ги купив. Ова е мојот трет Божиќ во затвор, но ве молам не сфаќајте го тоа премногу трагично. Јас сум мирна и весела како секогаш. Вчера долго лежев будна – сега никогаш не можам да заспијам пред еден часот, но мора да сум в кревет веќе во десет – потоа сонувам секакви работи во мракот. Па вчера си помислив: Колку е чудно што постојано живеам во радосна опиеност – без некоја посебна причина. Па еве ме, на пример, лежам тука во оваа темна ќелија на душек тврд како камен, околу мене во зградата владее вообичаената црковна тишина, човек се чувствува како во гроб; од прозорецот врз таванот се оцртува одразот на фенерот што гори цела ноќ пред затворот. Од време на време, од далеку се слуша само слабиот татнеж на возот што поминува, или, од многу блиску, под прозорците, поткашлувањето на стражарот, кој, во своите тешки чизми, прави неколку бавни чекори за да ги истегне своите вкочанети нозе. Песокот толку безнадежно крцка под овие чекори што целата пустош и безнадежност на постоењето одекнува во влажната, темна ноќ. Лежам овде, сама и во тишина, завиена во овие многукратни црни обвивки темнина, досада, неслобода, зима – а сепак моето срце чука со несфатлива, непозната внатрешна радост, како да одам по цветна ливада на сјајно сонце. И во темницата му се насмевнувам на животот, како да знам некоја магична тајна што го побива секое зло и тага и ги претвора во чиста светлина и среќа. И при тоа барам причина за оваа радост, но не наоѓам ништо и морам повторно да си се смеам на себеси. Мислам дека тајната не е ништо друго освен самиот живот; длабоката ноќна темнина е прекрасна и мека како кадифе, само ако се погледне доволно внимателно. И крцкањето на влажниот песок под бавните, тешки чекори на стражарот пее прекрасна мала песна на животот – само ако човек знае да слуша. Во таквите моменти, мислам на Вас и копнеам да го споделам овој магичен клуч со Вас, за да можете и Вие секогаш, во секоја прилика, да ја согледате убавината и радоста на животот, за да можете да живеете во опиеност и како да одите преку шарена ливада. Не мислам со тоа да Ве мамам со аскетизам или имагинарни задоволства. Ви ги посакувам сите реални радости на сетилата. Би сакала да Ви го придодадам уште и мојот неисцрпен внатрешен мир, за да можам да бидам мирна поради Вас, да можете да одите низ животот во наметка извезена со ѕвезди, што ќе Ве штити од сè што е ситничаво, тривијално и застрашувачко.
Во паркот Штеглиц сте набрале прекрасна китка црни и розово-виолетови бобинки. Црните бобинки би можеле да бидат или бозел – неговите бобинки висат во тешки, густи гроздови меѓу големи, пердувести лисја; сигурна сум дека ги познавате – или, поверојатно, лигуст, со тенки, нежни, исправени китки од бобинки и тесни, издолжени зелени листови. Розово-виолетовите бобинки скриени под мали листови би можеле да бидат тие на црната мушмула; иако всушност се црвени, во ова доцно време од годината тие се веќе малку презреани и скапани, честопати изгледајќи виолетово-црвеникаво; листовите личат на листови од мирта, мали, зашилени на крајот, темнозелени и кожести одозгора, рапави одоздола.
Соњуша, дали сте запознаена со „Смртоносната вилушка“ од Платен [германски поет и драматург, 1796-1835]? Може ли да ми ја испратите или донесете? Карл еднаш спомна дека ја читал дома. Песните на Џорџ се убави; сега знам од каде е стихот: „И сред шушкањето на црвеникавото жито!“... што го рецитиравте кога одевме по полињата. Може ли некогаш да ми го препишете новиот „Амадис“ [од Гете], многу ја сакам песната – благодарение, се разбира, на композицијата на Хуго Волф – но ја немам тука. Дали продолживте да ја читате „Легендата за Лесинг“ [од Франц Меринг]? Јас повторно ја зедов „Историја на материјализмот“ од [Фридрих Алберт] Ланге [германски филозоф, 1828-1875], која секогаш ме стимулира и освежува. Многу би сакала некогаш да ја прочитате.
О, Соњичка, доживеав длабока болка овде. Во двориштето каде што пешачам, често пристигаат војнички коли, преполни со вреќи или стари војнички палта и кошули, честопати извалкани со крв... што се истовараат овде, се распределуваат по ќелиите, се поправаат, а потоа се претовараат и се доставуваат до војската. Неодамна пристигна една таква кола, што ја влечеа не коњи, туку биволи. Првпат одблизу ги видов тие животни. Посилни се и пошироко градени од нашите говеда, со сплоснати глави и рамно закривени рогови, па нивните черепи повеќе личат на оние на нашите овци и се целосно црни со големи, благи очи. Доаѓаат од Романија, а се воен плен... Војниците што ја возат колата кажуваат дека било многу тешко да се уловат овие диви животни, а уште потешко, бидејќи се навикнати на слобода, да се употребат за влечење товар. Ужасно ги тепале, сè додека за нив не се однесуваше изразот „vae victis“ [„тешко на поразените“]... Само во Бреслау треба да има околу стотина од овие животни; ним, навикнати на бујните романски пасишта, им давале бедна и оскудна храна. Безмилосно ги искористувале да влечат секакви можни товарни коли и брзо угинувале во тој процес. – Пред неколку дена дојде една кола натоварена со вреќи, товарот беше толку високо натрупан што биволите не можеа да го преминат прагот на влезната порта. Војникот што ја придружуваше колата, еден брутален тип, почна толку силно да ги удира животните со дебелиот крај од камшикот што надзорничката огорчено му се спротивстави, прашувајќи го дали нема сожалување за животните! „Никој нема сожалување ни за нас луѓето“, одговори тој со злобна насмевка и уште посилно продолжи да ги удира... Животните конечно повлекоа и го преминаа прагот, но едно крвареше... Соњичка, кожата од бивол е пословична по својата дебелина и цврстина, а беше скината. Животните стоеја таму кај истоварот, сосема исцрпени и мирни, а едно од нив, она што крвареше, гледаше пред себе, со израз на црното лице и нежните црни очи, како расплакано дете. Тоа беше токму израз на некое дете што е сурово казнето без да знае зошто, а и без да знае како да избега од маките и суровото насилство... Стоев пред него и животното ме погледна, а мене солзи ми потекоа по лицето – тоа беа неговите солзи, човек не може да се тресе поболно за својот најмил брат отколку што јас се тресев во мојата немоќ пред ова тивко страдање. Колку ли беа далеку, колку недостижни, изгубени слободните, бујни, зелени пасишта на Романија! Колку ли таму различно сјаеше сонцето, дуваше ветерот, колку различни беа прекрасните звуци на птиците или мелодичните повици на овчарот. А тука – овој туѓ, морничав град, задушливата штала, одвратното, мувлосано сено измешано со гнила слама, туѓите, ужасни луѓе и – ударите, крвта што тече од свежата рана... О, мој сиромашен биволе, мој сиромашен, сакан брате, и двајцата стоиме тука толку немоќни и скаменети, обединети само во болка, во немоќ, во копнеж. Во меѓувреме, затвореничките брзаа околу колата, ги растовараа тешките вреќи и ги влечеа во зградата; а војникот си ги стави двете раце во џебовите од пантолоните, одеше со долги чекори по двориштето, се смешкаше и тивко си свиркаше некоја популарна мелодија. И целата славна војна ми помина пред очи...
Пишите набрзо, Ве прегрнувам, Соњичка.
Твоја Роза.
Соњуша, најдрага, и покрај сè, останете смирена и ведра. Таков е животот, и така мора човек да го прифати: храбро, бестрашно и насмеано – и покрај сè.